Saturday, 24 September 2016

अधिक उत्पादनासाठी परागीभवन

गेल्या वर्षी आम्ही एक भोपळ्याचा वेल पावसाळ्यात लावला होता. त्यापासून आम्हाला चार मध्यम आकाराचे भोपळे मिळाले. त्यातला एक भोपळा काढल्यानंतर थोड्याच दिवसांनी कुसून गेला. गेल्या वर्षी पाऊस कमी होता आणि वेलावरील मादी फुले कुसण्याचे प्रमाण नगण्य होते परंतु फळधारणा झाल्यानंतर फळे कुसण्याचे प्रमाण मात्र अधिक होते.
ह्या वर्षी त्याच जागी परत एकदा भोपळ्याचा वेल आम्ही लावला. ह्या वर्षी त्या एकाच वेलापासून १४ भोपळे काढले आणि त्यातले काही अधिक मोठ्या आकाराचे होते. जात तीच होती, खताचे प्रमाणही कमी होते, गेल्या वर्षीपेक्षा पाऊसही बराच जास्त होता आणि तरीही हे शक्य झाले.
त्यासाठी मला साधारण २० दिवस दररोज ५ मिनिटे द्यावी लागली. ह्या १०० मिनिटांमध्ये मी दररोज वेलावर आलेल्या नर फुलांवरील परागकण काढून त्याच वेलाच्या मादी फुलांवर टाकत असे. परागीकरण करणाऱ्या किड्यांची निसर्गामध्ये कमी झाली आहे. तसेच मुसळधार पावसाच्या दिवशी हे कीटक बाहेर पडण्याचे प्रमाणही कमी असते. अश्या परिस्थितीत आपणच एखाद्या ब्रशच्या सहाय्याने हे काम करता येते आणि तेच मी केले.
परागीकरणामुळे फलन प्रक्रिया व्यवस्थित होऊन फळे वांझ राहत नाहीत व परिणामतः फळांची वाढ वेगाने व अधिक होते. त्याचप्रमाणे फळे तयार होण्यापूर्वी कुसण्याचे प्रमाणही लक्षणीयरीत्या कमी होते.
हे सर्व फायदे मला थोड्या कष्टाने मिळाले. मी दिलेल्या वेळाची व कष्टाची किंमत साधारण रू.१००  जरी मानली तरी त्याद्वारे मला रु.३०० तरी अधिक मिळाले. (हे मी सध्या असलेल्या मुंबईसारख्या मोठ्या शहरातील घाऊक बाजाराच्या दराच्या आधाराने लिहीत आहे. स्थानिक बाजारपेठेत किंवा थेट ग्राहकाला माल विकल्यास ह्याच्या कितीतरी पटीने अधिक पैसे मिळवता येतील.
काकडीवर्गीय पिकांमध्ये हा प्रयोग जरूर करून पाहण्यासारखा आहे. आपले अनुभव जरूर कळवा.

Friday, 23 September 2016

Let the chillies be real tikha!

I am moving through the farmers' fields in the gangetic plains of Uttar Pradesh as my work takes me there. The holdings are small and the farms have a great diversity of crops. The region is extremely rich in water and soil fertility and so has to feed large dense population dependent on the same. The diversity of crops is very difficult to understand but one thing is clear that people's agriculture is more like hand to mouth. A large chunk of farmers' produce ends in feeding the people at home. That also means farmers plant what they want in their own plates. The result is one can see old time varieties of  rice which are tasty and traditional varieties of vegetables which do not necessarily produce high yields but are less perishable. One farmer gives me two plump and long pods of Boda, a local type of cowpea beans. It is crunchy on the outside and soft in the inside which I have never experienced before in a vegetable as mundane as a cowpea bean. "See this local type of chillies. Dont try to eat them. These are tiny bombs if put in the mouth it will get your entire mouth and subsequently stomach on fire, "one farmer tells me while showing tiny round shaped red chillies kept for drying in his yard. "When we make Masala we add in only two of these and that's enough." His wife tells me smiling while looking at my expression of disbelief.

The NGO guys and the agricultural scientists who have accompanied me keep on talking, "these are all local types of vegetables. The productivity is so low. One has to replace them with HYV." They seem visibly frustrated with farmers still opting for those low yielding crops. Nobody seems to care about what value these newer varieties they want to introduce are going to bring to the farmers.

I want to tell them that in Ratnagiri district, where I live, we have lost our great diversity of crops and also losing our culture of agriculture. The villagers here wait till the day of the weekly markets to buy their vegetables which come from distantly located producer regions. The chillies that are sold in the market are without any hotness. They complain about high prices of these vegetables and non fiery chillies. Trees of many of other good varieties of mangoes and local seedling mangoes have been cut off to make way for alphonso mango trees, the fruits of which typically end up in the houses of the rich upper and middle classes in the cities because of their high price. Majority of local people line up in front of the government controlled ration shops to get their monthly stocks of grains in the quantities as deemed by the government to be right for them. Overall they produce less, earn less and also eat less.

I think we now need to strongly challenge all these notions of low productivity of crops. Nobody in the formal systems, governmental or private, seems to care about loads of vegetables wasted only because there was no local buyer and the traders in the distant markets offered so low price that it had to be thrown away midway.  What good did the high productivity of the crops do to farmers who cultivated it? What good did this high productivity do to the consumer who ended up getting a highly perishable, tasteless product that ended up as a mush? What nutrition did it provide to the already anemic rural poor population?

As farmers we have to preserve our good local cultivars of the crop and be proud about them. We have to ask the crop breeders, whether government and private, beyond per unit area productivity what value their varieties bring to us as farmers. How these varieties will help us to earn more profits (not just incomes)? Does it give us needed pest and disease resistance? Does it sustain drought, flood or frost? What is the shelf life of the final product? Is it good for processing? Is is good in taste? What are the cooking qualities? What are the nutritional qualities of it? Don't fall prey to the marketing gimmicks and propaganda. Dont believe these guys blindly and let them fool you. Ask and try to get what you want. Let the chillies be real hot tikha!

Friday, 12 August 2016

शेवरकंद कोकणासाठी

शेवरकंदाचे इंग्रजी नाव कसावा. त्यालाच जगाच्या अन्य काही भागात टॅपिओका, मॅनिऑक, युका अश्या नावांनीही ओळखले जाते व हि नावेही इंग्रजीत प्रचलित आहेत. तसे हे पीक मुळचे कोकणातले नाही. ह्याची पाने शेवर किंवा सावर ह्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या वृक्षासारखी असतात व ही वनस्पती वैज्ञानिक वर्गीकरणानुसार शेवराच्या कुळातीलच आहे. हे सर्व पाहता त्याचे शेवरकंद हे स्थानिक नाव एकदम योग्यच म्हणायला हवे.

उष्ण व दमट हवामानामध्ये वाढणारे हे पीक जगाच्या बऱ्याच भागांमध्ये एक महत्वाचे खाद्यपीक बनले आहे. स्टार्चच्या उत्पादनासाठी शेवरकंदाचा बराच उपयोग केला जातो व त्यामुळे त्याला औद्योगिक महत्वही आले आहे. चीनमध्ये शेवरकंदापासून इथेनॉलही बनवण्यात येते. भारतात केरळ, तामिळनाडू व आंध्र प्रदेश ह्या राज्यांमध्ये त्याची व्यावसायिक तत्वावर शेती केली जाते. महाराष्ट्रात उपासाला मोठ्या प्रमाणावर खाल्ला जाणारा साबुदाणा ह्याच कंदापासून तयार केला जातो.

कोकणातील जमीन व हवामान ह्या पीकाला अतिशय मानवणारे असले तरी ह्याची शेती मात्र दिसत नाही. त्याची दोन कारणे असू शकतात एक म्हणजे ह्या कंदांचा वापर स्थानिक पारंपरीक खाद्यसंस्कृतीमध्ये नसणे तसेच त्यावर आधारीत प्रक्रीया उद्योगांची जवळपास अनुपलब्धता असणे.

ह्या दोन बाबी सध्या अनुकुल नसल्या तरी शेवरकंदाची शेती कोकणामध्ये मोठ्या प्रमाणावर करता येऊ शकते ह्याबद्दल विश्वास मात्र वाटतो. कोकणातील साधारण असलेल्या पाण्याचा निचरा सहज होऊ शकणाऱ्या हलक्या जमीनी शेवरकंदाच्या लागवडीसाठी योग्य आहेत. क्लस्टर पध्दतीने म्हणजे एका छोट्या भौगोलिक क्षेत्रात अनेक शेतकऱ्यांनी ह्याची शेती केल्यास प्रक्रीया उद्योगाला आवश्यक अश्या प्रमाणात त्याचे उत्पादन घेता येऊ शकेल. भारतामध्ये शेवरकंदांची उत्पादकताही जास्त म्हणजे एक गुंठ्याला ३०० किलोपर्यंत आहे. तसेच ही वनस्पती बहुवर्षायु आहे त्यामुळे लागवडीनंतर सहा ते दहा महिन्यांपर्यंत पीकाची काढणी केली तरी चालते. गुरे व वानर ह्या पिकाचे फारसे नुकसान करत नाहीत. असे बरेचसे मुद्दे शेवरकंदाची शेती कोकणात करण्यास अनुकूल आहेत.

शेवरकंदामध्ये बटाट्यासारखेच कार्बोहायड्रेट्स मोठ्या प्रमाणावर असतात व तंतूंचे प्रमाण कमी असते. त्याचे दोन दोष म्हणजे त्याच्या सालीमध्ये ग्लुकोसाईड्स नावाचा मानवी शरीराला अपायकारक पदार्थ असतो आणि कंदांची काढणी केल्यावर त्यांची साठवणक्षमता केवळ २-३ दिवसांचीच असते. हे दोष लक्षात घेऊन त्याची योग्य प्रक्रीया करणे आवश्यक असते. कंदाची साल पूर्णतः काढून टाकून उर्वरित भागामध्ये असलेले द्रव अवशेष पिळून काढले की हे ग्लुकोसाईड्स बरेचसे काढून टाकता येतात. तसेच कंदाचे तुकडे १० मिनीटे उकळत्या पाण्यातून काढून वापरता येतात. शिजवलेल्या कंदाची भाजी, तळलेले किंवा बेक्ड फिंगर चिप्स करता येतात. शेवरकंदाचा कीस करून बटाट्याचा किंवा रताळ्याचा किस ज्यापध्दतीने परतून वाफवून करतात तसाच करता येतो. हा कीस वाळवून ठेवता येतो किंवा वाळवलेल्या कीसाचे पीठ करूनही वापरता येते. दक्षिण अमेरीकेत कंदाच्या पावडरीपासून बरेच दिवस टिकेल अशी एक प्रकारची सुकी कडक भाकरीही बनवली जाते.

शेवरकंदाची लागवड करायची असल्यास त्याच्या फांद्यांच्या तुकड्यापासून करता येते. ह्याच्या लागवडीसाठी लागणारे बेणे कोकण कृषि विद्यापीठ, दापोली तसेच मातृमंदीर, देवरूख या दोन संस्थांमधून उपलब्ध होऊ शकेल. कोकणातील काही शेतकऱ्यांच्या परसबागेमध्ये तसेच कुंपणालाही ह्याची लागवड आढळते. त्यांच्याकडूनही थोड्याप्रमाणात बेणे मिळवता येईल. 

- सचिन पटवर्धन, गोळप, रत्नागिरी

Saturday, 23 January 2016

Aappe आप्पे

I first came across this dish in one food festival organised in Vileparle, Mumbai. This is one south Indian preparation popularly known as Appam has become popular in Kolhapur district which shares lot of its border and cultural similarities with the neighbouring parts of Karnataka.
Then I tasted Palakkad Iyer preparation of Appams in its own heartland ie Palakkad district in Kerala. The soft inside and slighly crispy on the outside Appams made me fall in love this dish. While Appe are not available in the restaurants and eateries at least here in my home district of Ratnagiri, it seems that Appe patra, the special pans made of pig iron, are available in almost all of the utensil shops in the town of Ratnagiri. It looks like people from Belgaum and Kolhapur who can found in large numbers here in the town must have made this particular item, high in demand.
For us, my wife and me, we have to go through some old time recipe books and give it a try ourselves while we have nobody around to guide us with their own mothers' recipes.
This is one recipe which we have copied from Mrs. Kamalabai Ogale's famous Marathi book Ruchira Part I.
Well we missed on some of the ingredients but then that's the beauty of the Indian cooking where you can just manage it somehow by trying to balance here and there.
Our result can be seen in the following picture.



Ingredients:
Chana dal- 2 cups
Rice- Half cup
Poha- Half cup
Dried coconuts (Copra)/ Desiccated coconut- Half cup
Onion finely chopped- 1 cup
Green chillies- 5
Coriander finely chopped- Quarter cup
Curry leaves- 5-6
Salt- to taste
Butter milk- Half cup
Oil- for shallow frying in the Aappe pan
Baking soda- one pinch
Sugar- Two teaspoons (Optional)
Ginger finely chopped- 2 Teaspoons
Cashewnuts/ groundnuts- roasted (Optional)

Procedure-
1.       Soak chana dal and rice in water in one single bowl. Soak poha in separate bowl. Soaking time 10 hours.
2.       Grind soaked chana dal and rice coarsely in a mixer.
3.       Coarsely grind green chilies and curry leaves. Add this to the freshly ground dal and rice mixure. Add coriander, copra/ desiccated coconut, cashewnuts/ groundnuts, onions, ginger, soaked poha, butter milk, baking soda, sugar and salt. Mix thoroughly.
4.       Preheat Aappe pan. Grease the Aappe pan bowls with about half teaspoonful of oil everytime you fill in the mixture. Fill in the mixture to the half of the individual bowls of the pan. Cover the pan and keep it on the lower flame. After about 3-5 minutes flip Appe on the other side. Once these are reddish on both the sides remove it. 

This makes approximately 50 appe.

Well now our son is after his mom to make them again. The food is tempting, comforting and still healthy.  

Monday, 14 September 2015

भोपळ्याची फुले


लाल भोपळा हे पीक कोकणातील परसबागेत पावसाळ्यात हमखास सर्रास दिसून येते. भोपळ्याच्या फळांचा उपयोग सर्वज्ञात आहेच परंतु त्याच्या वेलांना लागणाऱ्या कोवळ्या पानांचा व फुलांचाही आहारात उपयोग करता येतो. भोपळ्याच्या वेलाला नर व मादी अशी दोन प्रकारची फुले येतात. मादी फुलांना फळे धरतात तर त्यांच्या फलनासाठी लागणारे परागकण नर फुलांमध्ये असतात. ह्या नर फुलांचा वापर करून काही पदार्थ पारंपरिक रीत्या कोकणात तयार केले जातात.
ही फुले नाजुक असतात आणि त्यांना फार जास्त शिजवून चालत नाहीत. ह्या फुलांमध्ये एक प्रकारचा गोडवा असतो.
आमच्याकडेही असेच काही वेल आम्ही लावले आहेत आणि त्याला सध्या फुले धरायला सुरुवात झाली आहे. आमच्या एका नातेवाइकांकडे त्यापासून केलेले भरीत खाल्ले होते. ते आम्ही आमच्याकडे करून बघितले आणि चांगले जमलेही. ह्या भरताची कृती आणि फोटो येथे देत आहे. संपूर्ण कृतीचे श्रेय माझी बायको तेजस्विनी हिचे. मी फक्त तिच्यामागे लागून हा पदार्थ करुन घेतला, त्याचे फोटो काढले आणि हे ब्लॉग पोस्ट लिहून काढले.
भोपळ्याच्या फुलांचे भरीत
साहित्य:
भोपळ्याची नर फुले- 8
मिरच्या- 2 लहान
जीरे- एक छोटा चमचा
तूप- दोन चमचे (तूप नसल्यास तेलही चालेल)
मीठ- एक छोटा चमचा किंवा आपल्या चवीनुसार
साखर- एक चमचा
दही- दीड वाटी
कृती:

1. फुले हलक्या हाताने स्वच्छ करावीत. बऱ्याच वेळा त्यात मुंग्या व कीडे असतात. त्यांचे आतील केसर काढून टाकावेत. फुलांच्या दांडीचा व हिरवा पाकळ्यांचा भाग काढू नये. तसाच ठेवावा.
2. फुले चिरुन घ्यावीत. फार बारीक चिरू नये.
3. कढईमध्ये तूप घालून तापवावे व जीरे घालावे. जीरे तडतडल्यावर त्यामध्ये दोन मिरच्या उभ्या चिरुन टाकाव्या व त्यानंतर चिरलेली फुले घालावी. फक्त एक मिनिट परतावी. जास्त वेळ परतू नये.

4. थंड झाल्यावर दही, साखर व मीठ घालावे. भोपळ्याच्या फुलांचे भरीत तयार!

Saturday, 28 February 2015

When you grow before you cook,

The first change that happened to us as a family was the way we treated  our food. In the urban lifestyle anybody who cooks the food usually just buys those ingredients and makes the meal.
When we started to grow some of our food we also started to appreciate the life that's in a plant, the efforts that has been put by us and the others who have worked for us and the big role nature plays in the process of production. The result is that we have become more accepting.
Guar which would have easily got skipped by us because of its dislike then has now become a favourite since it is the easiest vegetable to grow. Some mistakes in growing radish lead to extremely small pungent roots and we experimented and found out that you can eat them raw with rice porridge (मऊ भात :-) to overcome its blandness if you don't like its combo with Indian pickles.
Today we have cooked a mixed vegetable dish. The small sized sweet potatoes in there are result of a communication gap between me and my farm worker. I was very happy to see the first snow peas produced here in tropical climate and the small quantities have been snacked and shared. The remaining pods have gone in the vegetable. Due to pest infestation, the broad bean vines have produced some meagre quantities which have ended up in the mixture. The remaining quantity has been made with drumstick pods that were shared with us by someone and potatoes and green peas bought from the market. The result is just delicious.

Thursday, 19 February 2015

Start Up

I am a fairly recent entrant in farming. Being currently at almost entry level, some of the things which I would be posting in this blog might sound like a novice. At the same time, I also see myself at an advantage of not being a seasoned one, so that I would be able to look at the things with an altogether different and probably a fresher perspective. I am based in Ratnagiri district of Maharashtra and live with family in a homestead.
I shall be posting my experiences, observations, thoughts and photographs about farming, food systems, rural agrarian life etc. Invite all readers to come and enjoy the blog and enrich it with your valuable feedback and comments.
Cheers!